Vroege vogelaar in de Kempen

Ieder jaar tellen ruim honderdduizend mensen de vogels in hun tuin tijdens de Nationale Tuinvogeltelling. Via een app registreren zij gemakkelijk welke vogels ze zien en hoeveel. 'Vogelen' is een populaire bezigheid en wetenschappelijk onderzoek naar vogels (ornithologie) wordt volop gedaan. We weten zo goed wat er zoal rondvliegt en nestelt in ons land.

Meer dan vogels spotten

Zo'n honderd jaar geleden wisten de meeste mensen veel minder van de vogels in hun omgeving. Professioneel onderzoek naar vogels was er nauwelijks. Het vrijwillige werk van een handvol vogelaars die in hun eigen tijd, met eigen geld en middelen, onderzoek deden naar de vogelpopulatie en daarover documentatie bijhielden, is daardoor erg belangrijk. Zij stonden aan de wieg van de Nederlandse veldornithologie, het veldonderzoek naar vogels.

Een van hen was Bernard van Dooren (1908-1988). Zijn onderzoek ging veel verder dan het spotten van vogels. Hij onderzocht en verzamelde met vergunning vogeleieren, ringde en volgde trekvogels en hield alles nauwgezet bij in zijn dagboeken. Ook fotografeerde en filmde hij graag. Dankzij een van zijn films kijken we mee over de schouder van deze vroege vogelaar tijdens zijn tochten door de Brabantse Kempen in de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog. Zijn collectie is van onschatbare waarde voor onze kennis over broedvogels in deze regio en laat zien hoe de natuur er hier toen uitzag.

Bernard van Dooren, filmstill uit DOOREN-06

Bernard van Dooren met een verrrekijker op zoek naar vogels, ca. 1945

waterrijk gebied

Vogels en eieren

Van Dooren ging niet alleen in eigen tijd op pad, ook was hij voor middelen aangewezen op zijn eigen creativiteit. Zo ontwierp hij zelf een houten kistje waarin hij de door hem verzamelde eieren goed kon bewaren. Voor zijn eieronderzoek had hij een vergunning.

Op zoek naar legsels, Waalre en omgeving ca. 1945

beeld: B. van Dooren, collectie BHIC nr. DOOREN-06

Informatiekaartje bij filmspoel 6 van de films van Bernard van Dooren

Eierdoosjes van sigarenkistjeshout

Van Dooren werkte bij een sigarenfabriek en had daarom contact met een kistenfabrikant waarbij hij de eierkistjes naar eigen ontwerp en inzicht liet maken. Een verzameld nestje eieren blies hij uit en de lege eieren gingen dan keurig, bijna zoals ze in het nest hadden gelegen, een kistje in. Alle gegevens werden nauwgezet gedocumenteerd in een dagboek.

Eierkistje met legsels van geelgorzen, verzameld in de jaren 50 door Bernard van Dooren (foto: J.F.J. Jansen)

Bernard van Dooren met eieren in de Kempen, ca. 1945 (filmstill uit filmnummer DOOREN-06, collectie BHIC)

de Brabantse Kempen

Aaneengesloten natuur

Van Dooren trok vooral in zijn directe leefomgeving de natuur in. Voor de aardigheid ging hij ook wel eens wat verder, naar de Nieuwkoopse plassen bijvoorbeeld, omdat daar kolonievogels zaten die je in de Kempen niet vond. Maar het liefst trok hij er, alleen of met bevriende vogelaars, in zijn eigen omgeving op uit.

Die omgeving bestond in die tijd uit vrijwel aaneengesloten natuur, veel heide met hier en daar een gehucht. Het was een gebied met kleine weilandjes en akkertjes met daartussen bomen, struiken en slootjes. Daar zaten veel vogels.

Jonge bruine kiekendieven in hun nest in het rietmoeras van het Beuven, Someren 1946

beeld: B. van Dooren, collectie BHIC nr. DOOREN-06

Ruilverkaveling

Vaak ging Van Dooren op pad met Bert Kuipers. Kuipers leefde erg zelfvoorzienend. Hij hield een varken, had zelfs een windmolen om zijn ene lamp te laten branden, en dekte zijn dak met zelfgesneden riet. Energieneutraal, zoals we nu ook weer willen. Kuipers was net zo secuur als Van Dooren en minstens zo enthousiast.

Van de plekken waar Bernard en Bert op zoek gingen naar vogels is volgens Bernards zoon Jan van Dooren amper meer iets over. Door de ruilverkaveling zijn de Kempen in die honderd jaar totaal veranderd.

“Bert kon dan bijvoorbeeld zeggen: 'Bernard, ik weet een overdekkertje te zitten'. Dat was een fitis, een vogeltje dat een kapje, een dekje dus, over het nest maakte; een overdekkertje noemden ze dat. En dan gingen ze samen op pad."

Zoon Jan van Dooren over het enthousiasme voor vogelonderzoek van zijn vader Bernard van Dooren en zijn goede vriend Bert Kuipers

foto's, legsels en

Films

Van Dooren filmde graag. Van zijn onderzoek naar vogels is een langere film bewaard gebleven, van ruim 25 minuten, met filmopnames uit 1945, 1946 en 1947, gemaakt op verschillende locaties. Ze geven een uniek beeld van de vogelrijke Brabantse Kempen in die jaren.

Op zoek naar het nest van de ijsvogel, jaren 40

beeld: B. van Dooren, collectie BHIC nr. DOOREN-06

Ontginningen

Daarnaast legde hij zijn onderzoek naar vogels en legsels vast in dagboeken en verzamelde hij ook eieren, waarvoor hij een vergunning had. Deze zijn ondergebracht bij Naturalis Leiden. Ook fotografeerde hij. De fotocollectie van Van Dooren is aan de Brabant-Collectie van de Tilburg University geschonken.

Bernard van Dooren had een hoofdinteresse: vogels en eieren. Maar hij schreef over nog veel meer in zijn dagboeken: over kevers en paddenstoelen, over het weer en de ontginningen. Het ging hem allemaal na aan het hart. Aan de hand van zijn administratie is goed te zien hoe de oorspronkelijke Kempen rond 1940, 1950 veranderde. Veel land werd ontgonnen en aan de natuur onttrokken.