'Zonnelied', propagandafilm voor het Wit-Gele Kruis

Van wieg tot graf

Particuliere verenigingen zoals de kruisverenigingen zorgden vanaf eind negentiende eeuw voor de algehele gezondheidssituatie van hun leden: van de wieg tot het graf. Dit gebeurde door kraamzorg, consultatiebureaus, huisbezoeken en thuisverpleging te organiseren en aan te bieden. Het neutrale Groene Kruis werd in 1900 opgericht in Zuid-Holland en verspreidde zich gestaag over Nederland. In veel dorpen en steden kwamen er lokale afdelingen met eigen kruisgebouwen van waaruit de (medische) zorg werd verleend door wijkverpleegsters.

Pauselijke kleuren en socialisme

De opmars van het Groene Kruis in Brabant was een doorn in het oog van de Brabantse geestelijkheid. Niet alleen het neutrale karakter van deze vereniging stond haar tegen, ze vond het ook te protestants en te socialistisch. De katholieke zielenheil moest voorop komen te staan. Als tegenhanger van het Groene Kruis richtte zij daarom in 1916 het Wit-Gele Kruis op. 

Het initiatief van het Groene Kruis vond zo wel navolging in Brabant, maar in de vorm van een eigen katholieke kruisvereniging. De nieuwe kruisvereniging had een uitgesproken katholieke identiteit die op verschillende manieren zichtbaar was. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het gebruik van de pauselijke kleuren wit en geel, het inzegenen van kruisgebouwen en het aanbrengen van crucifixen in het interieur of Maria-afbeeldingen aan de gevel. 

Van katholieke huize

Het lidmaatschap van het Wit-Gele Kruis was in eerste instantie voorbehouden aan katholieken. Dit betekende in de praktijk dat ook de wijkverpleegkundigen in dienst van het Wit-Gele Kruis van katholieke huize waren. In de beginjaren waren dit vaak nonnen. Niet-katholieken konden wel lid worden van de vereniging of (medische) hulp ontvangen, maar geen zeggenschap krijgen. Zij mochten dus niet meestemmen op de ledenvergaderingen. 

In 1923 verenigden de lokale besturen van het Wit-Gele Kruis zich in een landelijke, overkoepelende vereniging: de Nationale Federatie het Wit-Gele Kruis. In 1938 maakte deze zich op voor het 15-jarig jubileum. Een uitgelezen kans om het bestaan groots te vieren én het belang van het kruiswerk in al zijn facetten te benadrukken. Het idee een film te maken, was al snel geboren. Misschien wel té snel, getuige de eerste recensies, want binnen het tijdsbestek van slechts enkele maanden kwam Zonnelied tot stand. 

Verhaal

Initiatiefnemer van de film is Chris Mol, huisarts in het Brabantse Etten. De film verhaalt over het fictieve dorp Overa, waar de bevolking lijdt onder besmettelijke ziektes, achterhaalde en onhygiënische bakergewoontes en bovenal onwetendheid. De nieuwe, jonge huisarts gaat aan de slag om hier verandering in te brengen. Hij stuurt aan op de oprichting van een kruisvereniging, het Wit-Gele Kruis, als oplossing voor de gezondheidsproblemen die het dorpje treffen. 

Vernietigende recensies

Recensies uit 1938 waren weinig lovend over het eindresultaat. Om kosten te besparen en betrokkenheid of herkenbaarheid te vergroten, maakten de makers gebruik van de lokale dorpsbewoners als acteurs. Bovendien kwam de film in zo'n rap tempo tot stand dat van scholing, repetities of heropnames geen sprake was. Dit kwam de kwaliteit van het geheel niet ten goede. Ook was er publieke verontwaardiging over het feit dat een filmmaker uit Amsterdam de leiding had en de Katholieke Film Actie niet geraadpleegd was voor technische ondersteuning en advies.

De film Zonnelied barst van de religieuze beeldtaal. Vroeger was religieuze, in dit geval katholieke, symboliek misschien direct duidelijk. Nu is deze voor velen veel minder herkenbaar. Voorbeelden daarvan zijn het gebruik van de pauselijke kleuren wit en geel van de kruisvereniging of de blauwe mantel van Maria in het logo van de nationale federatie. In dit symbool zit ook duidelijk een verwijzing naar de 'Piëta': de rouwende moeder Maria met de stervende Christus in haar armen. 

Franciscus van Assisi 

De titel van de film is duidelijk een katholieke verwijzing. Zonnelied, een gedicht dat later op muziek is gezet, is geschreven door Franciscus van Assisi in 1225. Van Assisi schreef het na een ziekbed dat hem op de rand van de dood had gebracht. Hoewel bekend als ‘lied’ is de muziek er pas later in verschillende vormen en versies aan toegevoegd. 

In het lied roept Franciscus ‘zon’, ‘maan’ en ‘sterren’ aan als creaties van de Almachtige. Een ode aan de natuur. Dit is ook terug te zien in de tussenstukjes van de film, de overgangen van verschillende verhaallijnen. Zowel het lied als de film Zonnelied gaan over acceptatie van ziekte en dood als onderdeel van het leven, oftewel de schepping. Dit is terug te zien in de molenaar die de ziekte en het sterven van zijn vrouw accepteert, nadat de dokter in zijn ogen gefaald heeft. 

Pastoor in het bestuur

Opvallend zijn verschillende filmshots met verwijzingen naar het katholicisme. Zo zijn er krantenkoppen te lezen, waarin processies worden aangekondigd en fragmenten van overleggen van het bestuur van de nieuw opgerichte kruisvereniging waar de pastoor aan tafel zit. Dit laatste was niet ongebruikelijk. De pastoor was een belangrijke spil in de wijken en hij zat dan ook bij veel kruisverenigingen in het bestuur en bepaalde mede de koers. 

Een aardig detail van de film Zonnelied is dat degene die de pastoor speelde, in het werkelijke leven de huisarts van Etten was: Chris Mol. Hij was ook de initiatiefnemer van de film en zal vele jaren nog actief zijn in het provinciaal bestuur en de redactie van het verenigingsblad van het Wit-Gele Kruis. 

Tijdsbeeld

Al met al geeft de film vooral een tijdsbeeld weer van hoe men vanuit de kruisvereniging zelf naar het eigen werk keek, in al zijn facetten. Van uitleenmagazijn tot het bestrijden van bakerpraatjes, alles komt direct of indirect aan bod. Zonnelied biedt hiermee een krachtig venster om nader te kijken hoe de medische zorg in de wijk indertijd gezien werd, en een manier om katholieke cultuurhistorische elementen in de film te ontdekken. 

En voor de Ettense bevolking is de film daarnaast een bewegend foto-album van Ettense mensen, straten en gebouwen van weleer.

Dit artikel is geschreven door Mia Vrijens. Het is een aangepaste tekst van haar bijdrage "Het Zonnelied: van het Wit-Gele Kruis of Franciscus van Assisi?" in tijdschrift In Brabant, editie september 1925. Mia Vrijens is onder meer medisch historicus en werkte van september 2022 tot en met augustus 2025 bij het Museum voor de Verpleegkunde FNI (Florence Nightingale Instituut) als parttime onderzoeker naar geschiedenis en collectie over wijkverpleging.

Voor meer historisch beeld van het Wit-Gele Kruis zie ook het artikel Het Wit-Gele Kruis op deze website of duik in de collectie van het Museum voor de Verpleegkunde met als speciale tip de online tentoonstelling De verpleegkundige in de wijk: van alle markten thuis. Operazangeres Francis van Broekhuizen maakte voor de NPO een roadtrip naar Italië Francis naar Assisi waarin ze onder meer het spoor volgt van Fransiscus van Assisi en zijn Zonnelied.