In mei 2025 konden bezoekers voor het laatst het monumentale hoofdgebouw van het voormalige Doveninstituut in Sint-Michielsgestel bekijken. Het gebouw uit 1910 en een deel van het terrein zijn verkocht aan een projectontwikkelaar. Jarenlang had het gebouw een onderwijs- en zorgfunctie.
Het monumentale pand zal waarschijnlijk plaatsmaken voor woningen, maar blijft te bewonderen via historische foto’s. In het archief van de Dochters van Maria en Joseph is ook een film bewaard over het leven in de linkervleugel van het instituut.
In 1840 richtten priester Martinus van Beek en de Dochters van Maria en Joseph, ook bekend als Zusters van de Choorstraat, in Sint-Michielsgestel een instituut voor ‘doofstommen’ op. 'Doofstom' is een verouderde term voor mensen die doof zijn en daarnaast niet of slecht verstaanbaar kunnen spreken. Het doel was om dove kinderen een plaats in de samenleving te geven en goede katholieken van hen te maken.
Vanaf 1845 gaven de Broeders van Maastricht er onderwijs aan jongens. In 1910 werd een nieuw gebouw betrokken, een statig pand aan de Theerestraat 42. In de rechtervleugel zaten de broeders, in de linkervleugel de zusters.
Op historische foto's zal het statige pand altijd te zien blijven. Dankzij een film die in het archief van de Dochters van Maria en Joseph bewaard wordt, krijgen we ook een beeld van het leven in de linkervleugel van het instituut.
Misschien is de film uit 1956 destijds wel getoond aan enkele kinderen: uit het tijdschrift “De Vriend”, voor (oud)leerlingen van het instituut, blijkt dat de leerlingen af en toe films of televisie keken. De broeders bouwden in februari 1956 zelfs een filmstudio op zolder, om de gebarentaal van stichter Martinus van Beek vast te kunnen leggen.
De film van de zusters over het instituut is een amateurfilm. De beelden, waarschijnlijk gemaakt op een mooie voorjaars- of lentedag, schakelen soms vrij abrupt over naar een andere setting. Toch geeft de film een mooi tijdsbeeld. Niet alleen van de imposante buitenzijde van het gebouw, de tuin en bussen waarmee we kinderen op schoolreisje zien gaan. Juist ook de diversiteit aan bewoners en activiteiten in het instituut is vastgelegd.
In dit artikel lichtten we onderdelen uit de film. Benieuwd naar de hele film? Deze vind je helemaal onderaan deze pagina.
De film bevat bijvoorbeeld een kort fragment waarin zusters spraakonderwijs geven. Meisjes in beeld dragen een koptelefoon en spreken woorden na in een microfoon.
Spraakonderwijs, fragment uit de film over Doveninstituut Sint-Michielsgestel, 1956
beeld: Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven, archief Dochters van Maria en Joseph (Choorstraat) (AR-Z032), filmcollectie nr. AVB-Z032-018
Vanaf 1946 had het instituut de beschikking over elektrische apparatuur om geluid te versterken. Via oortelefoontjes vingen prelinguaal dove kinderen toch enig geluid op, bijvoorbeeld losse woorden. Het instituut ging zich steeds meer op hen richten. Ondanks discussies werd gebarenonderwijs in het instituut in de loop van de 20ste eeuw steeds meer uitgebannen. Pas in de jaren 1990 kwam gebarentaal weer uit de ban. In de film gebruiken kinderen, vrouwen en zusters echter nog wel gebaren.
Zuster Jacinta met kinderen met oortelefoontjes in haar voorschoolklas, Sint-Michielsgestel ca. 1950
foto: Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven, archief Dochters van Maria en Joseph (AR-Z032), inv.nr. 890
Naast spreken en liplezen kwam er vanaf de jaren 1940 in het dovenonderwijs ook aandacht voor muziek en bewegen, bijvoorbeeld via trillingen. Tegen het einde van de film zien we vier jonge vrouwen in kostuums een dans oefenen in de tuin. Misschien een lentedans? Twintig jaar eerder zou het in elk geval ondenkbaar geweest zijn: dove kinderen die konden dansen en dansende zusters.
In de film is veel aandacht voor beweging en spel buiten. Meisjes van alle leeftijden spelen volop buiten, de jongsten gemengd met jongens. Zusters en kinderverzorgsters doen vaak mee, en spelen bijvoorbeeld ook in het water of in de zandbak, of treden op als scheidsrechter tijdens een balspel.
In het instituut werkten hoogopgeleide zusters, met extra diploma’s voor dovenonderwijs. Vanaf 1924 ontvingen zij salaris.
In 1953 werd op het terrein van het instituut in Sint-Michielsgestel een klooster ‘Getrudishof’ geopend, voor dove zusters. Zij droegen onderscheidende kleding: een donkergrijs habijt en een zwarte sluier. Ze ontvingen na de gelofteaflegging een medaillon. Pas in 1957 werden ze volwaardig lid van de congregatie.
De filmbeelden zijn van een jaar eerder: de nieuwbouw voor deze zusters bevindt zich in de afrondende fase en ze hebben hun tuin al aangelegd. Novicen zijn herkenbaar aan hun witte sluier.
In het instituut werkten dove en horende zusters samen. De dove zusters hielpen bijvoorbeeld bij de zieken, in de huishouding en het onderwijs. De school bleef groeien. In de kroniek van de zusters van Gertrudishof van september 1955 staat geschreven:
“’t Nieuwe schooljaar is weer begonnen, voor ons is de voorschool [kinderen tot 6 jaar] natuurlijk weer ’t belangrijkste. Er zijn nu al 63 kinderen, het zijn er nog nooit zoveel geweest! […] ‘s Middags aan tafel, mogen we de kleintjes helpen de inwendige mens te versterken iets wat heel gemakkelijk gaat.
Eten dat ze kunnen!!! Maar tafelmanieren horen er ook nog bij en om dat de kinderen bij te brengen, hebben we onze handen vol! Op zondag hebben we nu ook altijd ons eigen groepje […] elk ongeveer 16 kinderen. We hebben ook ’n eigen kast met speelgoed.”
In dit verhaal lichtten we een aantal onderwerpen uit de film die in 1956 in het Instituut voor Doven gemaakt werd. Wil je deze film in zijn geheel zien? Deze bekijk je, inclusief uitgebreide beschrijving, via de link hieronder in onze filmbank.
Ik heet Harry Dols.
Vroeger ben ik 11 jaar op het instituut voor Doven-school
geweest, vanaf 1948 t/m 1959.
Ik ben op 19 augustus 1944 geboren in Sittard.
Dank voor je reactie Harry. Kun je ons misschien wat meer vertellen over jouw tijd op deze school? Had je het naar je zin, herken je misschien nog iets van de filmpjes?
Van 1949 tot 1967 heb ik intensieve onderwijs op instituut voor doven gehad en ik ben nog steeds erg dankbaar. Echt ongelooflijk!
Wat ontzettend fijn om te horen Drs.Ing. G.P.J.M. Oude Vrielink, dat u met zoveel tevredenheid terug kijkt op deze tijd.
Mijn ouders Matthijs ( Thijs) Schaap en Leny Mollers-Schaap hebben op het doveninstituut gezeten.Mijn vader is geboren 1934 en mijn moeder 8n 1937. Naar mijn weten zaten ze daar al vanaf 4/ 5 jaar.
Heeft iemand mijn ouders gekend?
Ik hoop, Miranda, dat lezers van deze pagina je oproep lezen en herinneringen aan jouw ouders hebben.
