Bernard van Dooren: vogels, films en de Kempen

De blik op het verleden is onlosmakelijk verbonden met de man achter de camera: Bernard van Dooren. Bernard groeide op in de vogelrijke Brabantse Kempen als zoon van Jan en Drieka van Dooren-Heymans. Zijn vader is boer en vrijwillig veldwachter. De jonge Bernard is ambitieus en na de lagere school begint hij met een avondstudie H.B.S. en boekhouden. Hij klimt bij de sigarenfabrieken van Karel I op van klerk tot adjunct-directeur. 

Bernard is geïnteresseerd in de natuur, vooral in vogels. Bovendien begint hij al vroeg met fotograferen en filmen. Bernard en zijn vrouw Bertha Borghaerts krijgen drie kinderen: Netty, Riekie en Jan. 

Vogels in de Kempen

Van Dooren kende van jongs af aan de vele vogels die in de Kempen leefden en hier hun nesten hadden. Hij trok het veld in, op zoek naar vogels en legsels. Hij verzamelde ook eieren, waarvoor hij een vergunning had, en hield hier een nauwgezette administratie over bij. Bernard was sinds 1932 lid van de Nederlandse Ornithologische Vereniging en had veel kennis van de avifauna in de Kempen. Jarenlang ringde hij ook vogels in zijn omgeving. 

"Door de ruilverkaveling zijn de Kempen in die honderd jaar totaal veranderd. Waar vroeger kleine weilandjes en akkertjes lagen, met daartussen bomen, struiken en slootjes vol vogels, strekte zich overal hei uit: een bijna aaneengesloten natuurgebied met hier en daar een gehucht. Weinig mensen, veel vogels.”

Daarnaast fotografeerde Van Dooren. Hij maakte duizenden foto’s en dia’s, die nu met zorg bewaard worden bij de Brabant-Collectie van de Tilburg University. Zijn collectie eieren is geschonken aan Naturalis Leiden, net als zijn dagboeken. De eieren bewaarde hij per nest in een speciaal voor dit doel door hem ontworpen kistje van cederhout; insecten- en schimmelwerend, zoals het al gedaan wordt sinds de oudheid. 

Films naar het BHIC

Van Dooren pionierde graag, ook op het gebied van film. Met een scherp oog voor detail en vaak met een duidelijke verhaallijn filmde hij zijn omgeving. Het filmen was voor hem geen hoofdzaak, maar een manier om vast te leggen wat hem lief was.

Voor de films koos zoon Jan van Dooren voor het BHIC met BrabantinBeelden, zodat ze goed binnen de provincie bewaard blijven. Ook de films documenteerde Bernard nauwkeurig. Niet alleen noteerde hij op kaartjes waar en wie hij filmde, maar ook op welke dag, hoe laat en wat het weer die dag was. 

“De films laten een wereld zien die grotendeels verdwenen is. Ze zijn ook heel divers: van vogels en uitgestrekte heidevelden in de Brabantse Kempen tot werk op het land, familietaferelen, kermissen en zelfs bevrijdingsbeelden. Samen tonen ze hoe het leven in Brabant er vroeger in al zijn verscheidenheid uitzag." 

Zoon Jan van Dooren over de films van zijn vader

Ook tijdens en vlak na de Tweede Wereldoorlog pakte Bernard van Dooren zijn camera erbij. Het werk op het land ging door en de eerste uitstapjes na de bevrijding van het zuiden legde hij vast op film.

De bevrijding en het naspelen van een razzia

Van Dooren filmde de bevrijding van Waalre in 1944. Later werden deze stille opnames in een zaaltje voorzien van commentaar door lokale bekendheid Pauw Bijnen. Bijnen speelde ook een rol in een nagespeelde razzia ter ere van de viering van een jaar vrijheid in september 1945. Tachtig jaar later zijn met name die laatste beelden erg bevreemdend. 

Vlak na de bevrijding werd vaker de spot gedreven met de Duitse bezetter en de NSB, bijvoorbeeld in carnavaleske optochten met praalwagens of zoals hier met een nagespeelde razzia met lokale acteurs. Het was direct na de oorlog een manier om het oorlogsleed te verwerken en de vrijheid te vieren.