Muziek op illegale danszolder Roosje Glaser

Rosa Regina (Roosje) Glaser (1914-2000) is geboren in Nijmegen en groeit op in Kleef (Duitsland). Vanwege het opkomend antisemitisme in Duitsland keert de familie Glaser in de jaren twintig terug naar Nederland. Eerst naar Nijmegen, later verhuist het gezin naar 's-Hertogenbosch.

Roosje ontdekt al jong haar liefde voor dans en muziek en de helende werking ervan. In een van haar dagboeken beschrijft ze uit haar herinnering hoe ze als vijfjarige voor het eerst een dansles zag en deze later zelf mocht volgen: 

"Mijn verlangen naar dansen was gewekt. Dansen, dat wil ik leren. [...] Ik mocht meedoen met dansles en danste of mijn leven ervan af hing."

Op 19-jarige leeftijd verliest Roosje haar eerste grote liefde. Zijn vliegtuig stort neer op weg naar Indonesië. Roosje leeft de weken erna als verdoofd. Ze schrijft over deze periode: 

"Het ritme van de danspassen helpt mij. Het werkt helend. Ik krijg weer gevoel in mijn lijf."

Danscarrière

Roosje maakt carrière als danseres en danslerares met eigen dansscholen in 's-Hertogenbosch, Eindhoven, Tilburg en Helmond. Ze geeft dansles, zit in dansjury's en steelt eind jaren dertig zélf de show met optredens in theaters en tijdens dansavonden, in binnen- en buitenland. 

Haar achternaam schrijft Roosje dan als 'Glacér', omdat de danswereld een showwereld is en haar eenvoudige Duitse achternaam zo interessanter klinkt en zelfs iets Frans heeft. Haar man Leo Krielaars verandert zijn naam in die tijd in het chiquer klinkende 'Crielaars'.

Duitse bezetting

Dan valt nazi-Duitsland Nederland binnen. Vanaf mei 1940 is ons land bezet. Roosje is pas 26 jaar oud en in de bloei van haar leven en werk. In de eerste oorlogsjaren gaat het dagelijks leven zoveel mogelijk door. In de kranten vinden we nog tot en met het najaar van 1941 advertenties van dansschool Roosje Glacer. 

Anti-Joods

Vanaf het voorjaar van 1942 stapelen de anti-Joodse maatregelen zich echter ook in ons land op. Joodse ondernemingen moeten sluiten en het wordt Joden verplicht een Davidster op hun kleding te dragen. Roosje weigert. Haar ex-man en -partner gaat naar bijeenkomsten van de NSB en verraadt haar als Joodse bij de 'Kultuurkamer', waardoor het haar onmogelijk wordt gemaakt haar dansscholen te blijven runnen. Helemaal stoppen is niks voor Roosje. Illegaal zet ze haar danslessen voort vanaf de zolder van haar ouderlijk huis in het centrum van 's-Hertogenbosch.

Dagboeken en films

Dankzij haar dagboeken, foto's en enkele films vangen we een glimp op van haar leven in die periode. Vlak voor haar deportatie begraaft Roosje deze persoonlijke spullen in de tuin achter haar ouderlijk huis aan de Bossche Koninginnelaan, voor later. In 1947 graaft zij ze weer op uit de puinhopen. Wonderwel hebben ze de oorlogsvernietiging doorstaan.

Op de films zien we een levenslustige Roosje dansen, samen met leerlingen die in 1942 les van haar krijgen op zolder. Het zijn stille films zonder geluid, waardoor de danspassen zonder muziek te zien zijn. Bij enkele filmbeelden is nu de muziek teruggevonden door oude langspeelplaten uit die tijd bij de beelden te houden. Er klinkt weer muziek op Roosjes danszolder!

We spoelen terug naar gelukkiger tijden, waarin Roosje Glaser als danseres in de nationale belangstelling staat. Zo figureert ze in 1940 onder meer in het Polygoonjournaal waarin ze, samen met andere dansers, nieuwe dansstijlen demonstreert aan het bioscooppubliek.

De Sherlockinette en Filmpas 1940

Polygoon Hollands Nieuws verzorgt in die jaren een wekelijks bioscoopjournaal met nieuws en nieuwtjes. Het Polygoonjournaal van 30 augustus 1940 doet onder meer verslag van de plechtige onthulling van een monument ter herinnering aan de mobilisatie, de opening van een park met speelvijver, een renwedstrijd voor windhonden én van de nieuwe gezelschapsdansen de Sherlockinette en Filmpas 1940. In die laatste zien we verschillende dansparen op muziek rond een vleugel dansen. Onder hen lachend in beeld: Roosje Glaser.

In een andere Polygoonfilm over stijldansen uit hetzelfde jaar, Van Hier en Daar uit Nederland, zien we Roosje met danspartner de 'Filmpas 1940' dansen onder begeleiding van een orkest. Ook deze film is met geluid, en dus de dans met bijbehorende muziek.

In het najaar van 1942 wordt het stil in het huis aan de Bossche Koninginnelaan. Op zolder klinkt geen muziek meer en er wordt niet langer gedanst en gelachen. Roosje Glaser en haar ouders worden via de kampen Westerbork en Vught afgevoerd. Roosjes ouders, Falk Jonas Glaser en Jozina Glaser-Philips, worden op 2 april 1943 in Sobibor vermoord. Roosje overleeft uiteindelijk zeven concentratiekampen, waaronder Auschwitz, Ravensbrück en Bergen-Belsen. 

Zij probeert zich staande te houden in de onmenselijke situatie waarin zij zich bevindt en zoveel mogelijk eigen keuzes te blijven maken. Ook in Auschwitz blijft Roosje dansen. 's Avonds geeft ze er dansles aan de SS. Paul Glaser schreef hier het boek Dansen met de vijand over, met daarin dagboekfragmenten van zijn tante Roosje:

"Ik moet dansen op de muziek van de grammofoon. Ik overleg even welke plaat opgezet zal worden. Kurt heft zijn hand. Het wordt stil en ik introduceer mezelf en vertel welke dans ik ga doen. Het is een mazurka. Eerst langzaam en dan sneller. Zo dans ik nog drie dansen en na een halfuur is het genoeg. Niemand klapt. Dat doe je niet voor gevangenen. [...]

Daarna moet ik vaker komen. Bijna iedere avond dans ik, zing Duitse cabaretliedjes en speel piano. Na afloop krijg ik als beloning extra voeding, meestal een heel brood, net als de eerste keer. [...]

Op een avond dat ik weer dans, neem ik na afloop het woord en stel de aanwezigen voor om hun de nieuwste dansen uit Duitsland te leren. Zo begin ik aan een nieuw klasje dansles te geven. [...] Bij de danslessen komt ook de etiquette aan de orde. Hoe vraagt een heer een dame? En wat is fout? Geen hand op de billen van je danspartner leggen zoals sommigen direct doen. Bij het vragen licht buigen met rechte rug en vrouwen na afloop een knicks. Van een afstand gezien is het bizar: ik leer SS’ers etiquette in Auschwitz."

Zweden

In 1945 komt Roosje dankzij een gevangenenruil van het Zweedse Rode Kruis vrij. Ze wordt opgevangen in een vluchtelingencentrum in Zweden. Bij aankomst weegt ze nog maar 35 kilo, maar ze herstelt snel. In de vluchtelingenopvang danst Roosje Glaser voor het eerst weer in vrijheid. Ze organiseert er cabaret, schrijft liedjes en ze danst. In haar dagboek schrijft ze hierover:

"Als de eerste zachte noten van een wals van Chopin klinken begin ik te dansen, geconcentreerd kijk ik met een glimlach naar het publiek. Met enkele vrouwen heb ik even oogcontact. De muziek versnelt, de dans wordt zwieriger. Ook al dans ik van jongs af aan, geef ik er les in en werden mijn dansen in het bioscoopjournaal vertoond, dansen is voor mij nooit routine. Iedere keer is het nieuw."

"Mijn volgende dans is de Bolero van Ravel. Mooie muziek, beginnend met langzame, zachte tonen die uit de verte opkomen, daarna steeds meer vaart krijgen, oplopen met krachtige slagen en ten slotte eindigen met een geweldige ontlading. Ik heb een ballet-achtige dans ingestudeerd. [...] 

Achteraf vertel ik Martha: ‘Het was voor mij niet een gewone dans. Het was een traag opbouwende, vervolgens meeslepende en uiteindelijk opzwepende dans met een geweldige ontlading aan het einde. Die dans beschrijft mijn leven zoals ik dat tot nu toe geleefd heb. We zijn al enkele weken in Zweden, je weet dat je vrij bent maar pas toen, toen voelde ik het werkelijk. Het was mijn bevrijdende dans."

Als de Nederlandse vluchtelingen terug moeten naar Nederland, besluit Roosje te blijven. In Nederland heeft zij niks meer te zoeken, zo vindt ze. Ze bouwt een leven op in Zweden en blijft er haar hele leven wonen. In 2000 overlijdt danseres Roosje Glaser in Stockholm, 85 jaar oud.